لذتِ خواندنِ متونِ مقدس

یکی از بزرگترین لذتهایی که تجربه کردهام، لذتِ خواندنِ متونِ مقدسِ ادیانِ گوناگون است. این متون دربرگیرندۀ ژرفترین و صمیمانهترین تأملاتِ بشر و بازتابِ کوششِ انسان برای یافتنِ پاسخ به مسائلِ حلنشدنیِ زندگی هستند و ناگزیر، خواندنشان نیازمندِ صبر و حوصله و هوشیاریِ فراوان است. متأسفانه، نهادهای دینی که معمولاً ادعایِ تفسیرِ انحصاریِ این متون را دارند، اغلبْ ادعاهایِ الهیاتیِ خود را بر این متنها تحمیل میکنند و با هموار کردن و پوشاندنِ تناقضات و پیچیدگیهایی که نشاندهندۀ صداقت و جدیتِ آفرینندگانِ این متون است، نه تنها لذتِ خواندنِ آنها را از خوانندگان میگیرند، بلکه به خودِ متن هم خیانت میکنند.

این مسئله در موردِ قرآن هم مصداق دارد. بسیاری از مسلمانان در طیِ سدههای اولیۀ اسلامی، در نظامهای الهیاتیِ خود، از پیغمبران شخصیتهایی فراانسانی ساختند؛ کسانی که نه گناه و خطا میکنند و نه تردید؛ و به اذنِ خدا، هر کاری از آنها ساخته است و چون در علمِ الهی مستغرقند، از تمامِ حقایقِ هستی آگاهند. وقتی چنین ادعاهایی مطرح شد، مفسرانِ قرآن مجبور شدند تا آیاتی را که در تعارضِ مستقیم با این مدعیات بود، طوری بخوانند و تفسیر کنند که تعارضشان به چشم نیاید. نمونههای مغایر با چنین باورهایی در قرآن فراوان است. تنها به سه مورد اشاره میکنم. در آیۀ دومِ سورۀ فتح، خطاب به پیامبر، میخوانیم: «لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ» [= تا خداوند از گناهِ گذشته و آیندۀ تو درگذرد.] یا آیۀ ۹۹ سورۀ حجر، باز خطاب به پیامبر: «وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ» [= و پروردگارت را پرستش کن تا به یقین برسی.] و شاید گویاتر از همه، آیۀ ١١۰ سورۀ یوسف: «حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جَاءَهُمْ نَصْرُنَا فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ» [= تا هنگامی که پیامبران ناامید شدند و گمان کردند به آنها دروغ گفته شده، یاریِ ما به آنها رسید؛ پس هر که ما خواستیم، نجات داده شد.

این آیات و بسیاری آیاتِ دیگر، که برای جلوگیری از دراز شدنِ مطلب از ذکرشان خودداری میکنم، پیامبر اسلام و دیگر پیامبران را شخصیتهایی کاملاً انسانی به تصویر میکشند؛ کسانی که گناه و خطا میکنند، و مانندِ همۀ انسانهای دیگر دچارِ بحرانهای روحی و معرفتی میشوند و حتی گاهی در حقانیتِ خود و رسالتشان نیز به تردید میافتند. وقتی متونِ مقدسِ ادیان را میخوانیم، ضروری است که پیشفرضهای الهیاتی و تفسیریی را که در طیِ قرنها تثبیت شدهاند و اذهانِ ما را دچارِ پیشداوری و تحمیلِ گرایشهای خاصی به متن میکنند، به دور بریزیم و با این متون، چنان که هستند، مواجه شویم و شجاعانه با تناقضات و پیچیدگیهایشان — صرفنظر از مدعیاتِ کلامیِ نهادهایِ دینی — دست و پنجه نرم کنیم. تنها در این صورت است که زیبایی و عظمتِ آنها را درمییابیم و حقشان را ادا میکنیم.

برچسبها: متون, متون مقدس, آیات قرآنی, پیامبران, قرآن و معارف

+ نوشته شده در جمعه ۱۳۹۶/۰۴/۲۳ساعت 8:43 توسط حسین دهقان |